Thực tập tại doanh nghiệp: quyền, nghĩa vụ và cách tận dụng

Với đào tạo nghề, kỳ thực tập tại doanh nghiệp thường là phần có giá trị nhất — đây là lúc bạn thấy nghề thật diễn ra thế nào, khác với xưởng trường.

Nhưng nhiều học sinh trải qua kỳ thực tập mà không biết mình được gì, và bỏ lỡ phần lớn giá trị của nó.

Mục đích thật của kỳ thực tập

• Thấy công việc thật — nhịp độ, áp lực, cách phối hợp, những thứ xưởng trường không tái tạo được.
• Học từ người làm nghề — nhiều kỹ thuật và mẹo chỉ có ở người có kinh nghiệm.
• Biết mình có hợp không. Nhiều người phát hiện ở kỳ thực tập rằng nghề này không như mình tưởng — và biết sớm thì tốt hơn nhiều so với biết muộn.
• Xây quan hệ. Nhiều người được nhận vào làm chính thức sau kỳ thực tập.
• Có kinh nghiệm ghi vào hồ sơ.

Quyền của học sinh thực tập

Đây là phần nhiều người không biết:

• Được làm công việc đúng với ngành đang học. Thực tập không phải là làm việc vặt không liên quan.
• Được hướng dẫn — phải có người phụ trách chỉ dẫn, không phải để tự xoay xở.
• Được trang bị bảo hộ lao động đầy đủ, không phải tự mua.
• Được huấn luyện an toàn trước khi vào làm.
• Được bảo đảm an toàn — không bị giao công việc nguy hiểm vượt quá khả năng và độ tuổi.
• Được nghỉ ngơi theo quy định.
• Có người liên hệ ở trường để phản ánh khi có vấn đề.

Về vấn đề trả công: quy định và thực tế khác nhau tuỳ hình thức thực tập và tuỳ thoả thuận giữa trường với doanh nghiệp. Cần hỏi rõ trước khi đi: có được trả không, mức bao nhiêu, hình thức nào. Việc này nên được nêu rõ trong thoả thuận ba bên.

Với học sinh chưa thành niên: có quy định riêng và chặt chẽ hơn về công việc được làm và thời giờ làm việc. Đây là điều nhà trường và doanh nghiệp phải tuân thủ.

Nghĩa vụ của bạn

• Tuân thủ nội quy của doanh nghiệp.
• Đi đúng giờ và đủ buổi. Đây là điều được đánh giá nhiều nhất.
• Tuân thủ quy tắc an toàn tuyệt đối.
• Giữ bí mật kinh doanh — không chia sẻ thông tin về khách hàng, quy trình, giá cả ra ngoài.
• Báo cáo trung thực trong nhật ký thực tập.
• Hỏi khi không chắc thay vì tự làm liều.
• Bảo quản dụng cụ và vật tư.

Cách tận dụng tối đa

Trước khi đi:

• Tìm hiểu về doanh nghiệp — họ làm gì, quy mô, sản phẩm.
• Ôn lại kiến thức liên quan.
• Chuẩn bị danh sách những gì bạn muốn học được.
• Hỏi rõ về thoả thuận — thời gian, công việc, có trả công không.

Trong quá trình:

• Đi sớm, về sau một chút trong những tuần đầu — điều này được để ý.
• Chủ động xin việc khi rảnh thay vì đứng chờ.
• Hỏi nhiều nhưng đúng lúc — không hỏi giữa lúc người ta đang bận, ghi lại để hỏi lúc nghỉ.
• Ghi chép hằng ngày — kỹ thuật mới, mẹo, tên vật tư, cách xử lý tình huống. Cuốn sổ này có giá trị lâu dài.
• Quan sát cả những gì ngoài chuyên môn — cách tổ chức công việc, cách giao tiếp với khách, cách xử lý khi có sự cố.
• Nhận việc khó khi được giao, và nói rõ nếu vượt khả năng.
• Xin phản hồi — hỏi người hướng dẫn mình cần cải thiện gì.

Về việc làm việc vặt: ở giai đoạn đầu, việc được giao dọn dẹp hoặc chuẩn bị là bình thường và cũng là cách học — bạn biết vật tư ở đâu, dụng cụ nào dùng cho việc gì. Vấn đề là nếu suốt kỳ thực tập chỉ có việc vặt mà không được làm chuyên môn.

Xử lý khi có vấn đề

Nếu chỉ được làm việc vặt:

• Chủ động xin được xem và làm thử việc chuyên môn.
• Nói với người hướng dẫn về mục tiêu học của mình.
• Nếu không thay đổi, báo với giáo viên phụ trách ở trường.

Nếu bị giao việc nguy hiểm vượt khả năng:

• Nói rõ mình chưa được huấn luyện phần đó.
• Yêu cầu được hướng dẫn hoặc có người giám sát.
• Từ chối nếu vẫn thấy nguy hiểm — đây là quyền của bạn.
• Báo với trường.

Nếu không được trang bị bảo hộ: đây là vấn đề nghiêm trọng, cần báo ngay với trường.

Nếu bị đối xử không đúng mực — xúc phạm, quấy rối, ép làm quá giờ nhiều: báo với giáo viên phụ trách. Đừng chịu đựng vì sợ ảnh hưởng tới điểm.

Nguyên tắc: nhà trường có trách nhiệm với bạn trong kỳ thực tập. Việc báo cáo vấn đề không phải là gây khó — nó giúp trường bảo đảm chất lượng cho cả các khoá sau.

Nhật ký thực tập

Nhiều người viết cho có. Nhưng nếu viết nghiêm túc, nó có giá trị thật:

• Ghi việc cụ thể đã làm, không ghi chung chung.
• Ghi kỹ thuật mới học được và cách làm.
• Ghi lỗi đã mắc và cách khắc phục — đây là phần có giá trị nhất khi đọc lại.
• Ghi câu hỏi chưa được trả lời để tìm hiểu tiếp.
• Ghi tên vật tư, thiết bị, nhà cung cấp — thông tin thực tế mà sách không có.

Cuốn sổ này thường hữu ích hơn nhiều so với giáo trình khi bạn bắt đầu đi làm.

Sau kỳ thực tập

• Cảm ơn người hướng dẫn. Điều nhỏ nhưng được nhớ.
• Xin thông tin liên hệ và giữ liên lạc.
• Hỏi về khả năng làm việc nếu bạn muốn và nếu phù hợp.
• Xin nhận xét — có thể dùng khi xin việc sau này.
• Đọc lại nhật ký và tổng hợp những gì học được.
• Rút ra kết luận về nghề — bạn có hợp không, mảng nào bạn thích, cần bổ sung gì.

Nếu nhận ra nghề không phù hợp

Điều này xảy ra và không phải thất bại:

• Biết sớm là may — tốt hơn nhiều so với phát hiện sau vài năm đi làm.
• Xác định cụ thể điều gì không hợp — có thể là môi trường chứ không phải công việc, hoặc một mảng chứ không phải cả nghề.
• Trao đổi với giáo viên về các hướng khác trong cùng ngành.
• Nhiều kỹ năng vẫn dùng được ở nghề khác.
• Hoàn thành chương trình nếu gần xong — có bằng vẫn tốt hơn không.

Với người sắp đi thực tập

Vài điều thực tế:

• Kỳ thực tập là buổi phỏng vấn kéo dài. Doanh nghiệp đang đánh giá bạn có đáng nhận không.
• Thái độ được nhớ lâu hơn tay nghề. Người mới chưa giỏi là bình thường; người mới không chịu học thì không.
• Đúng giờ và chịu khó là hai thứ tạo ấn tượng nhiều nhất ở giai đoạn này.
• Đừng ngại làm việc chân tay — mọi thợ giỏi đều bắt đầu từ đó.

Một điều đáng nhớ

Kỳ thực tập là lần đầu tiên bạn được nhìn nghề của mình từ bên trong.

Người tận dụng được nó không phải người giỏi nhất khi tới, mà là người chịu quan sát, chịu hỏi và chịu ghi lại — vì đó là những tuần bạn học được nhiều hơn cả năm ở xưởng trường.

Câu hỏi thường gặp