Rất nhiều người lao động trẻ chấp nhận những điều kiện bất lợi đơn giản vì không biết mình được hưởng gì — nên không nhận ra khi bị thiệt.
Bài này nêu các nhóm quyền cơ bản để bạn biết hướng tìm hiểu.
Lưu ý quan trọng: các quy định cụ thể — mức, thời hạn, điều kiện — thay đổi theo thời gian và theo từng trường hợp. Bài này nêu có những quyền gì, còn chi tiết cụ thể phải tra cứu quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động, tổ chức công đoàn.
Nhóm quyền về hợp đồng
- Được giao kết hợp đồng bằng văn bản với các nội dung bắt buộc.
- Được giữ một bản hợp đồng.
- Được biết rõ công việc, địa điểm, thời gian làm việc trước khi ký.
- Được bảo vệ về thời gian thử việc — có giới hạn về thời hạn và mức lương.
- Được đơn phương chấm dứt hợp đồng theo đúng thủ tục và thời hạn báo trước.
Nhóm quyền về tiền lương
- Được trả lương đầy đủ và đúng hạn.
- Được trả không thấp hơn mức lương tối thiểu vùng áp dụng cho nơi làm việc.
- Được trả thêm khi làm thêm giờ, làm ban đêm, làm ngày nghỉ và ngày lễ — với mức cao hơn giờ làm bình thường.
- Được biết cách tính lương và các khoản khấu trừ.
- Không bị phạt tiền hoặc trừ lương trái quy định — việc xử lý kỷ luật có hình thức và thủ tục riêng.
Điểm cần chú ý: việc trừ lương làm hình thức kỷ luật là điều cần tìm hiểu kỹ, vì nhiều nơi áp dụng không đúng quy định.
Nhóm quyền về thời giờ làm việc và nghỉ ngơi
- Có giới hạn về số giờ làm việc bình thường trong ngày và trong tuần.
- Có giới hạn về số giờ làm thêm theo ngày, tháng và năm.
- Làm thêm giờ phải có sự đồng ý của bạn — trừ một số trường hợp đặc biệt theo quy định.
- Được nghỉ giữa ca.
- Được nghỉ hằng tuần.
- Được nghỉ lễ, tết theo quy định và hưởng nguyên lương.
- Được nghỉ hằng năm có hưởng lương, và số ngày tăng theo thâm niên.
- Được nghỉ việc riêng trong một số trường hợp như cưới, tang.
Nhóm quyền về bảo hiểm
- Được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp khi thuộc diện tham gia bắt buộc.
- Được hưởng chế độ ốm đau khi nghỉ vì bệnh có xác nhận y tế.
- Được hưởng chế độ thai sản.
- Được hưởng chế độ tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp.
- Được hưởng trợ cấp thất nghiệp khi đủ điều kiện.
- Được biết mức đóng và kiểm tra quá trình đóng.
Việc nên làm định kỳ: kiểm tra xem doanh nghiệp có đóng bảo hiểm cho bạn thật không và ở mức nào. Có nhiều trường hợp người lao động chỉ phát hiện vấn đề khi cần dùng tới chế độ.
Nhóm quyền về an toàn lao động
- Được trang bị phương tiện bảo hộ phù hợp với công việc, không phải tự mua.
- Được huấn luyện về an toàn trước khi làm việc.
- Được khám sức khoẻ định kỳ, và khám phát hiện bệnh nghề nghiệp với công việc có nguy cơ.
- Được từ chối làm việc khi thấy nguy cơ rõ ràng đe doạ tính mạng hoặc sức khoẻ.
- Được biết về các yếu tố nguy hiểm tại nơi làm việc.
Nhóm quyền về đối xử
- Không bị phân biệt đối xử vì giới tính, dân tộc, tôn giáo, tình trạng hôn nhân, thai sản và các lý do khác theo quy định.
- Được bảo vệ khỏi quấy rối tại nơi làm việc.
- Được đối xử tôn trọng.
- Có quyền tham gia tổ chức đại diện người lao động.
- Có quyền khiếu nại về các quyết định liên quan tới mình.
Với lao động nữ
Có các quy định riêng về:
- Chế độ thai sản và thời gian nghỉ.
- Bảo vệ trong thời gian mang thai và nuôi con nhỏ.
- Hạn chế với một số công việc có ảnh hưởng tới sức khoẻ sinh sản.
- Bảo vệ khỏi việc chấm dứt hợp đồng vì lý do thai sản.
Đây là nhóm quyền quan trọng và hay bị vi phạm — nên tìm hiểu kỹ nếu bạn thuộc diện này.
Với lao động chưa thành niên
Có quy định riêng và chặt chẽ hơn về:
- Độ tuổi tối thiểu được làm việc.
- Các công việc bị cấm sử dụng lao động chưa thành niên.
- Giới hạn thời giờ làm việc.
- Yêu cầu về sự đồng ý của người đại diện.
Với học sinh trường nghề đi làm thêm: đây là nhóm cần biết rõ quyền của mình, vì dễ bị đặt vào công việc không phù hợp với độ tuổi.
Các dấu hiệu bạn đang bị thiệt
- Không có hợp đồng bằng văn bản dù đã làm lâu.
- Không được đóng bảo hiểm.
- Lương ghi trong hợp đồng thấp hơn nhiều so với thực nhận.
- Bị trừ lương vì các lỗi nhỏ.
- Làm thêm giờ liên tục mà không được trả thêm.
- Không có ngày nghỉ hằng tuần.
- Không được trang bị bảo hộ với công việc có nguy cơ.
- Bị giữ giấy tờ gốc.
- Phải nộp tiền để được nhận việc hoặc để được nghỉ việc.
Khi quyền bị vi phạm
- Tìm hiểu quy định để chắc chắn về quyền của mình.
- Thu thập bằng chứng — hợp đồng, bảng lương, tin nhắn, ghi chép giờ làm.
- Trao đổi trực tiếp trước.
- Liên hệ tổ chức công đoàn tại nơi làm việc nếu có.
- Liên hệ cơ quan quản lý lao động tại địa phương — họ có chức năng hướng dẫn và tiếp nhận phản ánh.
- Tìm hiểu các kênh hoà giải và giải quyết tranh chấp.
Về thời hiệu: các khiếu nại về quyền lợi lao động có thời hạn. Xử lý sớm quan trọng.
Về việc lo mất việc
Đây là rào cản lớn nhất khiến người lao động không lên tiếng. Vài điều thực tế:
- Việc chấm dứt hợp đồng vì người lao động khiếu nại là hành vi bị cấm — nhưng chứng minh có thể khó, nên việc lưu giữ bằng chứng quan trọng.
- Nhiều vấn đề giải quyết được bằng trao đổi mà không tới mức tranh chấp.
- Một nơi làm việc sẵn sàng đuổi bạn vì hỏi về quyền lợi cũng là nơi không đáng gắn bó lâu dài.
- Có thể tìm hiểu và chuẩn bị trước ngay cả khi chưa hành động.
Một điều đáng nhớ
Biết quyền của mình không phải là chuẩn bị đi kiện. Phần lớn thời gian, nó chỉ có nghĩa là bạn nhận ra được điều gì bình thường và điều gì không — và điều đó đủ để bạn chọn nơi làm việc tốt hơn và không chấp nhận những gì không nên chấp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Người lao động có những nhóm quyền cơ bản nào?
Quyền về hợp đồng, tiền lương, thời giờ làm việc và nghỉ ngơi, bảo hiểm, an toàn lao động, và quyền được đối xử không phân biệt.
Nên kiểm tra gì định kỳ về bảo hiểm?
Kiểm tra doanh nghiệp có đóng bảo hiểm cho bạn thật không và ở mức nào — nhiều người chỉ phát hiện vấn đề khi cần dùng tới chế độ.
Dấu hiệu nào cho thấy đang bị thiệt?
Không có hợp đồng văn bản, không được đóng bảo hiểm, lương ghi thấp hơn thực nhận, làm thêm không được trả thêm, bị giữ giấy tờ gốc, hoặc phải nộp tiền để nhận việc.
Khi quyền bị vi phạm thì làm gì?
Tìm hiểu quy định để chắc chắn, thu thập bằng chứng, trao đổi trực tiếp trước, rồi liên hệ tổ chức công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động tại địa phương.
Lo mất việc nếu lên tiếng thì sao?
Việc chấm dứt hợp đồng vì người lao động khiếu nại là hành vi bị cấm, nhưng chứng minh có thể khó nên lưu giữ bằng chứng rất quan trọng.
