Đi làm việc ở nước ngoài: kiểm chứng trước khi đặt cọc

Đi làm việc ở nước ngoài là con đường có thật, và nhiều người có tay nghề đã đi và trở về với vốn liếng cùng kinh nghiệm.

Nhưng đây cũng là lĩnh vực có nhiều rủi ro nhất với người lao động, vì số tiền bỏ ra lớn, thông tin bất cân xứng, và khi ra nước ngoài rồi thì rất khó xử lý nếu có vấn đề.

Lưu ý: quy định về hoạt động này thay đổi theo thời gian và theo từng thị trường. Bài này nêu nguyên tắc kiểm chứng — thông tin cụ thể phải tra cứu từ cơ quan quản lý nhà nước về lao động ngoài nước.

Bước đầu tiên: xác minh đơn vị

Đây là bước quan trọng nhất và không được bỏ qua:

• Chỉ làm việc với đơn vị có giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài.
• Xác minh giấy phép với cơ quan quản lý nhà nước, không chỉ xem bản sao họ đưa. Cơ quan quản lý có công bố danh sách các đơn vị được cấp phép.
• Kiểm tra tên đầy đủ và mã số doanh nghiệp — có trường hợp tên gần giống với đơn vị hợp pháp.
• Cẩn thận với chi nhánh hoặc trung tâm tự nhận là đại diện — xác minh với công ty mẹ.
• Không làm việc với cá nhân môi giới không thuộc đơn vị có phép.

Nguyên tắc: nếu không xác minh được, đừng đi tiếp. Không có cơ hội nào đáng để bỏ qua bước này.

Dấu hiệu cảnh báo

• Thu tiền trước khi có hợp đồng rõ ràng.
• Không cung cấp được thông tin cụ thể về doanh nghiệp tiếp nhận ở nước ngoài — tên, địa chỉ, ngành nghề.
• Hứa mức thu nhập cao bất thường so với mặt bằng của công việc đó.
• Nói không cần tay nghề, không cần ngoại ngữ cho công việc vốn đòi hỏi.
• Thúc ép quyết định nhanh.
• Yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản cá nhân.
• Không có biên lai hoặc biên lai không ghi rõ khoản thu.
• Đề nghị đi bằng visa du lịch rồi ở lại làm việc — đây là con đường bất hợp pháp với rủi ro rất cao.
• Không cho xem hợp đồng trước khi nộp tiền.
• Không rõ về đào tạo trước khi đi.

Về chi phí

Đây là chỗ dễ bị thiệt nhất:

• Tìm hiểu quy định về mức trần chi phí áp dụng cho thị trường bạn định đi — có quy định về việc này.
• Yêu cầu bảng kê chi tiết từng khoản: phí dịch vụ, đào tạo, khám sức khoẻ, visa, vé máy bay, ký quỹ nếu có.
• Mọi khoản nộp phải có biên lai ghi rõ nội dung, có đóng dấu của đơn vị.
• Không nộp tiền mặt không biên lai trong bất kỳ trường hợp nào.
• Cẩn thận với việc vay để đi — tính kỹ khả năng trả nếu thu nhập không như dự kiến hoặc phải về sớm.

Về vay vốn: có các kênh vay chính thống dành cho người đi làm việc ở nước ngoài. Nên tìm hiểu các kênh này thay vì vay ngoài với lãi cao — nhiều trường hợp khó khăn bắt nguồn từ khoản vay chứ không từ công việc.

Hợp đồng phải có gì

Bạn ký ít nhất hai loại văn bản — với đơn vị dịch vụ và hợp đồng lao động với bên sử dụng lao động. Cần đọc kỹ:

• Tên và địa chỉ doanh nghiệp tiếp nhận.
• Công việc cụ thể — không chấp nhận mô tả chung chung.
• Địa điểm làm việc.
• Thời hạn hợp đồng.
• Mức lương và cách tính — lương cơ bản, làm thêm giờ, các khoản khấu trừ.
• Thời giờ làm việc và nghỉ ngơi.
• Điều kiện ăn ở — ai chi trả, tiêu chuẩn thế nào.
• Bảo hiểm và chăm sóc y tế.
• Điều kiện chấm dứt hợp đồng và trách nhiệm mỗi bên.
• Chi phí về nước trong các trường hợp khác nhau.

Yêu cầu bản dịch nếu hợp đồng bằng tiếng nước ngoài, và giữ cả hai bản.

Chuẩn bị trước khi đi

• Học ngoại ngữ nghiêm túc. Đây là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất tới trải nghiệm của bạn ở nước ngoài — cả về công việc lẫn về khả năng tự bảo vệ.
• Tìm hiểu về nước sẽ tới — luật lao động cơ bản, phong tục, những điều cấm.
• Ghi lại thông tin liên hệ quan trọng — cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đó, đường dây hỗ trợ, đơn vị phái cử.
• Sao lưu toàn bộ giấy tờ — hộ chiếu, hợp đồng, biên lai — và gửi bản sao cho người thân ở nhà.
• Khám sức khoẻ thật và biết tình trạng của mình.
• Thoả thuận với gia đình về cách liên lạc và về tài chính.

Khi đã ở nước ngoài

Giữ giấy tờ của mình. Đây là điểm quan trọng nhất. Hộ chiếu là giấy tờ của bạn. Nếu bị yêu cầu nộp giữ, hãy tìm hiểu quy định của nước sở tại — ở nhiều nơi việc giữ hộ chiếu của người lao động là không được phép.

Giữ liên lạc với gia đình đều đặn. Việc mất liên lạc kéo dài là dấu hiệu đáng lo.

Biết nơi cần liên hệ khi có vấn đề:

• Cơ quan đại diện Việt Nam tại nước sở tại.
• Đơn vị phái cử.
• Cơ quan quản lý lao động của nước sở tại.
• Các tổ chức hỗ trợ người lao động di cư.

Ghi lại các vấn đề — không được trả lương đúng hạn, làm quá giờ, điều kiện không như hợp đồng. Ghi chép có ngày tháng là bằng chứng.

Không tự ý bỏ ra ngoài làm việc. Điều này khiến bạn mất tình trạng hợp pháp và mất mọi sự bảo vệ — kể cả khi công việc hiện tại không như mong đợi. Hãy tìm kênh chính thức để giải quyết trước.

Các dấu hiệu nghiêm trọng cần tìm hỗ trợ ngay

• Bị giữ giấy tờ tuỳ thân.
• Bị hạn chế đi lại hoặc liên lạc.
• Công việc hoàn toàn khác với hợp đồng.
• Không được trả lương trong thời gian dài.
• Bị ép làm việc quá sức hoặc trong điều kiện nguy hiểm.
• Bị đe doạ hoặc bạo hành.
• Bị đưa tới nơi khác với nơi ghi trong hợp đồng.

Đây là những dấu hiệu của tình huống nghiêm trọng. Cần liên hệ ngay với cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đó hoặc các đường dây hỗ trợ. Đừng chờ đợi và đừng tự xử lý một mình.

Với gia đình ở nhà

• Giữ bản sao mọi giấy tờ.
• Biết chính xác người thân làm ở đâu — tên công ty, địa chỉ.
• Giữ liên lạc đều và chú ý nếu có thay đổi bất thường.
• Biết các kênh hỗ trợ để liên hệ khi cần.
• Cẩn thận với yêu cầu chuyển tiền gấp — có hình thức lừa đảo nhắm vào gia đình người đi làm xa.

Một điều đáng nhớ

Với con đường này, thời gian bỏ ra để kiểm chứng luôn rẻ hơn cái giá của việc đi sai.

Một cơ hội thật sẽ vẫn còn đó sau khi bạn xác minh xong. Một cơ hội biến mất nếu bạn không quyết định ngay thì gần như luôn là dấu hiệu nên tránh.

Câu hỏi thường gặp